Türk İslam Edebiyatı Dersi 5. Ünite Sorularla Öğrenelim

Xv. Yüzyıla Kadar Türk İslam Edebiyatı

1. Soru

"Kutadgu Bilig" ne anlama gelir?

Cevap

Mutluluk veren bilgi anlamına gelen Kutadgu Bilig’in amacı, insanları şairin tasavvur ettiği ideal hayat tarzına kavuşturmaktır (Arat, 1991).


2. Soru

Dîvânu Lugati’t-Türk kim tarafından ne için yazılmıştır?

Cevap

Türk dillerinin dîvânı (lugatı, kitabı) anlamına gelen Dîvânu Lugati’t-Türk, Kaşgarlı Mahmud tarafından Araplar’a Türkçe’yi öğretmek maksadıyla yazılmıştır.


3. Soru

Dîvânu Lugati’t-Türk'ün içeriği hakkında bilgi veriniz.

Cevap

Dîvânu Lugati’t-Türk, Türk dilleri sözlüğü olmasının yanı sıra tarih, coğrafya, folklor, kültür, edebiyat, vb. alanlarda Türk millî hafızasına ait zengin malzemeler ihtiva eden en önemli yazılı kaynaklardan biridir. Eser, oldukça sistematik bir tarzda hazırlanmıştır. Dilin bütün gramer özelliklerini kapsayacak şekilde sekiz ana bölümden meydana gelmektedir. Türkçe’den Arapça’ya bir sözlük şeklinde düzenlenmiş olan eserde kelimelerin sınıflandırılmasında Araplar’ın kolay anlaması için Arapça kelime türetme sistemindeki tasnif yöntemleri kullanılmıştır. Türkçe kelime ve ekler alfabetik olarak sıralanmıştır. Kelimelerin Arapça anlamı verildikten sonra sözcüklerin kullanıldığı atasözü, hikmetli söz ve manzumelerden örnekler getirilmiş ve bu örnekler Arapça olarak açıklanmıştır. Eserde yer alan şiirlerin çoğu anonim mahiyette savaş ve kahramanlık şiirleridir. Bu şiirler büyük ölçüde dörtlükler, kısmen de beyitler halinde yazılmış ve koşma tarzında kafiyelenmiştir. Alp Er Tunga’nın ölümü (m.ö. VII. Yüzyıl) üzerine söylenen dörtlükler Türk şiirinin bilinen en eski örneği kabul edilmektedir. Eserde ayrıca Türkler’in yaşadıkları bölgeleri göstermek üzere Kaşgarlı Mahmud’un çizdiği dünya haritası yer almaktadır.


4. Soru

Atabetü’l-hakâyık'ın biçimsel özellikleri nelerdir?

Cevap

Atabetü’l-hakâyık, aruzun feûlün feûlün feûlün feûl kalıbıyla yazılmıştır. Medhiyyeler hariç eserin asıl kısmı mâni tarzında kafiyelenen (aaxa) dörtlükler halindedir.


5. Soru

Mevlana'nın eserleri nelerdir?

Cevap

Mevlana'nın eserleri şunlardır: Divan-ı Kebir, Mesnevi, Fihi Mafih, Mecalis-i Seba, Mektubat.


6. Soru

Yunus Emre'nin eserleri nelerdir?

Cevap

Yunus Emre’nin Divan’ı ve Risâletü’n-nushiyye isimli mesnevisi bulunmaktadır.


7. Soru

Menâkıbü’l-Kudsiyye kimin eseridir?

Cevap

2081 beyitlik Menâkıbü’l-kudsiyye isimli mesnevisiyi Âşık Paşa’nın oğlu Elvan Çelebi (ö. 1368) yazmıştır.


8. Soru

Erzurumlu Kadı Mustafa Darîr'in eserlerini sıralayınız.

Cevap

On dördüncü yüzyılda yetişen dinî edebiyatın temsilcilerinden biri Erzurumlu Kadı Mustafa Darîr'in en mühim eseri, İbn Hişam, Vakıdî gibi siyer müelliflerinin eserlerinden yararlanarak meydana getirdiği altı ciltlik Siretü’n-Nebî‘dir. Konusu itibarıyla Türk İslâm edebiyatında siyer türünün müstakil bir örneğidir. Âşık Paşa’nın eseri gibi Süleyman Çelebi’nin mevlid manzumesine kaynak oluşturmuştur. Darîr’in Siretü’n Nebî’den başka Fütuhu’ş-Şam Tercümesi, Yüz Hadis Tercümesi ve Kıssa-i Yusuf isimli eserleri vardır.


9. Soru

Türk İslâm edebiyatına dair bu yüzyılda eser veren diğer temsilciler kimlerdir?

Cevap

Türk İslâm edebiyatına dair bu yüzyılda eser veren diğer temsilciler kısaca şöyledir: Ahmedî’nin kardeşi Hamzavî’nin Hz. Muhammed’in amcası Hz. Hamza’nın kahramanlıklarını konu edinen Hamzanâme isminde mensur bir eseri vardır.  Kıssa-i Yusuf isimli mesnevisi ile Sulu Fakih’i, Hz. Ali Gazavatnâmeleri ve Muhammed Hanefi Cenknâmeleri’nin müellifi Dursun Fakih (ö. 1331’den sonra)’i, Hacı Bektaş-ı Veli’nin Makalât’ını Türkçeye tercüme ettiği rivayet edilen ve Yunus tarzı şiirleriyle tanınan Said Emre’yi ve Hacı Bektaş’ın takipçilerinden olup Nasihatnâme’siyle tanınan Abdal Musa’yı sayabiliriz.


10. Soru

"Türk İslâm edebiyatının üçüncü önemli eseri manzum bir ahlâk kitabı olan ................’tır. Hakîkatler eşiği anlamına gelen eser, .................. tarafından yazılmıştır." cümlesindeki boşlukları doldurunuz.

Cevap

Türk İslâm edebiyatının üçüncü önemli eseri manzum bir ahlâk kitabı olan Atabetü’l-Hakâyık’tır. Hakîkatler eşiği anlamına gelen eser, Edib Ahmed bin Mahmud Yüknekî tarafından yazılmıştır.


11. Soru

Kuradgu Bilig'in nazım şekli, toplam kaç beyitten oluştuğu ve vezni hakkında kısaca bilgi veriniz.

Cevap

Kutadgu Bilig,  siyasetname türünde 6645 beyitlik bir mesnevîdir. Aruzun feûlün
feûlün feûlün feûl kalıbıyla yazılmıştır. Ayrıca eserde halk şiir geleneğine uygun olan 173 dörtlük bulunmaktadır.


12. Soru

Hakaniye Türkçesi ile yazılmış hangi eserler günümüze kadar ulaşabilmiştir?

Cevap

Orta Asya’da Karahanlılar döneminde Hakaniye Türkçesi ile yazılmıştır. Günümüze kadar ulaşan bu eserler, Kutadgu Bilig, Dîvânu Lugati’t- Türk, Atabetü’l-Hakâyık ve Dîvân-ı Hikmet’tir.


13. Soru

Türklerin İslâmiyet sonrasında meydana getirdikleri müstakil eserler hangi döneme tekabül eder?

Cevap

Türklerin İslâmiyet sonrasında meydana getirdikleri müstakil eserler Karahanlılar dönemine (840-1212) rastlamaktadır. 


14. Soru

Ahmedî'nin eserleri nelerdir?

Cevap

Divan şiirinin öncülerinden olan Ahmedî (ö. 1412), İskendernâme isimli meşhur mesnevisine dinî edebiyata ait bir tür olan “Mevlid” manzumesini eklemiştir. Ayrıca şu eserleri de unutulmamalıdır: Divan,  Cemşid ü Hurşid, Tervîhü’l-Ervâh, Mirkatü’l-Edeb, Mizânü’l-Edeb, Mi’yârü’l-Edeb, Bedâyi’u’s-Sihr fi-Sanâyi’i’ş-Şi’r.


15. Soru

Hoca Ahmed Yesevî'nin eserinin ismi nedir?

Cevap

Edebî olarak Ahmed Yesevî’nin dinî tasavvufi manzumelerine hikmet denilmektedir. Bu manzumelerin toplandığı esere de Dîvân-ı Hikmet adı verilmiştir.


16. Soru

Âşık Paşa’nın eserleri nelerdir?

Cevap

Aruzun fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbıyla yazılmış dinî-tasavvufî öğütler içeren bir mesnevîsi olan Garibnâme’den başka Fakrnâme, Vasf-ı Hal, Kimya Risalesi, Sema Risalesi ve Tasavvuf Risalesi adlı eserleriyle muhtelif şiirleri vardır.


17. Soru

Ahmed Fakih'in eserleri nelerdir?

Cevap

Ahmed Fakih'in eserleri Çarh-name ve Kitâbü Evsâf-ı Mesâcidi'ş-Şerife'dir. 


18. Soru

Gülşehrî'nin XIV. yüzyılda öne çıkmış eseri hakkında kısaca bilgi veriniz.

Cevap

On dördüncü yüzyıl dinî-tasavvufi edebiyatın verimli bir dönemi olarak göze çarpmaktadır. Bu yüzyılda eser vermiş olan müelliflerden biri Gülşehrî (ö. 1317’den sonra)’dir. Kırşehir’in Gülşehir kasabasında yaşadığı için bu mahlası kulanmıştır. Asıl adı Süleyman’dır. Gülşehrî, Feridüddin Attar’ın Mantıku’t-tayr isimli eserini bazı ilave ve değişiklerle çevirerek Türkçe’ye kazandırmıştır. Eser, vahdet-i vücud anlayışını işleyen yaklaşık 5000 beyitlik bir mesnevidir. Gülşehrî’nin Türkçe ve Farsça başka eserleri de bulunmaktadır.


19. Soru

Eski Türk destanlarındaki “alp” tipinin İslâmî hüviyete bürünerek “gazi” tipine dönüştüğü görülen eserler hangileridir?

Cevap

XIII. yüzyılda Bizanslılar’a karşı savaşlarda gösterdiği kahramanlık sebebiyle Battal Gazi’nin ismi etrafında Battalnâme, Orta Anadolu’ya kadar birçok şehri fethetmiş olan Dânişmend Gazi’nin ismi etrafında da Dânişmendnâme ve Anadolu ve Rumeli’nin fethinde önemli rolü bulunan Saru Saltuk’un menkabelerini anlatan Saltuknâme isimli destanlar meydana getirilmiştir. Bu eserlerde, eski Türk destanlarındaki “alp” tipinin İslâmî hüviyete bürünerek “gazi” tipine dönüştüğü görülmektedir. Bu destanlar başlangıçta eski Türkler’deki destan geleneğine uygun olarak sözlü olarak söylenmiş, sonraki yüzyıllarda yazıya geçirilmiştir.


20. Soru

Seyyid Nesimî'yi kısaca tanıtınız.

Cevap

Âzeri sahasında olmakla birlikte Seyyid Nesimî (ö. 1404) Türk tasavvuf edebiyatının bu asırdaki en büyük şairlerinden biridir. Hurufiliğin kurucusu Fazlullah-ı Hurufî (ö. 1393)’ye intisap etmiş, onun fikirlerini savunmuştur. İnancı yüzünden Halep’te derisi yüzülerek öldürülmüştür. Türkçe Divan ve Farsça Divan sahibidir.


Kayıt Yenileme (Ders Ekle Sil)
7 Şubat 2022 Pazartesi