Türk İslam Edebiyatı Dersi 2. Ünite Sorularla Öğrenelim

Türk-İslam Edebiyatının Kaynakları

1. Soru

Türk-İslâm edebiyatının kaynakları kaç başlık altında ele alınır?

Cevap

Türk-İslâm edebiyatının kaynakları üç alt başlık altında ele alınmaya müsaittir:
1.Türk-İslâm edebiyatının kaynaklarından ilk kısmını, bu edebiyata genel özelliklerini ve muhtevasını veren kaynaklar meydana getirmektedir.

2. İkincisi, edebî metinlere ulaşmada başvurulacak başlıca kaynaklar olan divan,
mecmua ve cönk vs. gibi yazma ve matbu eserlerdir.

3. Üçüncü kısım ise Türk-İslâm edebiyatı araştırmalarında, bir başka deyişle bu edebiyatı tanımak, öğrenmek ve doğru biçimde günümüze aktarmak için yapılacak araştırma ve çalışmalarda başvurulacak kaynaklardan oluşmaktadır. Bu
son kısma giren eserler için her tür araştırmada rastlanılan bibliyografya, kaynakça, müracaat eserleri ve başvuru kaynakları gibi terimler kullanıldığını hatırlamakta fayda vardır.


2. Soru

Türk Edebiyatının İslâmiyet’in kabul edilişinden sonraki dönemi için “Ümmet Çağı Türk Edebiyatı” ismini ilk defa ortaya atan ve aynı adla bir kitap yazan kimdir?

Cevap

Türk Edebiyatının İslâmiyet’in kabul edilişinden sonraki dönemi için “Ümmet Çağı Türk Edebiyatı” ismini ilk defa ortaya atan ve aynı adla bir kitap yazan Agah Sırrı Levend'dir.


3. Soru

Eski Türk edebiyatının kaynakları genellikle kaça ayrılarak incelenir?

Cevap

Eski Türk edebiyatının kaynakları genellikle dinî ve din dışı olmak üzere ikiye ayrılarak incelenmektedir. Ancak, İslâm dini toplumu, hayatı ve değerleri bütünüyle kuşatıcı olduğundan edebiyatı etkileyen unsurların, doğrudan dinî olanlar ve doğrudan dini olmayanlar şeklinde tasnifi daha isabetlidir.


4. Soru

İslâmî Türk Edebiyatı (İstanbul 1967-1972), İslâmî Türk Edebiyatında Neviler (İstanbul 1981) ve İslâmî Türk Edebiyatı Metinlerini Tetkik Metodları (İstanbul 1982) adlı eserleriyle tanınan akademisyen kimdir?

Cevap

Doç. Dr. Neclâ Pekolcay’dır.


5. Soru

Doğrudan dinî kaynaklar nelerdir?

Cevap

Dini kaynakların başında gelen Kur’ân-ı Kerîm, bu edebiyatın şekle ait birtakım özelliklerinden, muhtevasına ve bazı türlerin ortaya çıkışına kadar hemen her alanda esas vasfını veren ana kaynağı olmuştur. Hadis veya sünnet-i nebevî, kısas-ı enbiya ve buna bağlı olarak eski kavimlerle ilgili tarihi bilgilerle, tasavvuf şeklinde sıralanabilecek olan diğer doğrudan dini kaynaklar da yine Kur’an’la yakın irtibatlı ve ondan doğup gelişmiş alanlardır.


6. Soru

İslâmî Türk edebiyatına şeklinden, muhtevasına, sanat değerinin belirlenmesini sağlayan edebi sanatlarla (belâgat) ilgili ölçülerinden, bazı türlerin doğmasına kadar hemen her alanda esas vasfını veren birinci ve en önemli kaynak hangisidir?

Cevap

Kur’ân-ı Kerîm'dir.


7. Soru

İlk defa klasik İslâm belâgatini tam kadrosuyle veren ve örnekleri Türkçe olan eser hangisidir?

Cevap

Ahmed Cevdet Paşa’nın Belâgat-i Osmaniyye adlı belagat kitabıdır. 'sidir.


8. Soru

Siyer-i Nebi ne demektir?

Cevap

Hz. Peygamberin hayatı demektir.


9. Soru

Hz. Peygamber konulu türler nelerdir?

Cevap

Hz. Peygamber konulu manzum ve mensur tür ve eserlerin başlıcalarını Na’at, Mevlit, Miraciye, Hilye, Kırk Hadis, Siyer, Esmâ-i Nebi, Mûcizât-ı Nebî vb. olarak sıralamak mümkündür.


10. Soru

"Yazıcıoğlu Mehmed’in XV. yüzyıla ait ............................’si de Arapça ...........................’ın Hz. Peygamber’le ilgili kısmının Türkçe’ye nazmentercümesinden doğmuştur." cümlesindeki boşlukları doldurunuz.

Cevap

Yazıcıoğlu Mehmed’in XV. yüzyıla ait Muhammediye’si de Arapça Megâribü’z-zamân’ın Hz. Peygamber’le ilgili kısmının Türkçe’ye nazmen tercümesinden doğmuştur.


11. Soru

İslâmî Türk edebiyatında siyer-mevlid türünün de ilk örneği kabul edilen eser hangisidir?

Cevap

Yazıcıoğlu Mehmed’in Muhammediye İslâmî Türk edebiyatında siyer-mevlid türünün de ilk örneği kabul edilmektedir.


12. Soru

Peygamber kıssaları içinde en çok sevilen ve pek çok örneği kaleme alınan kıssa hangisidir?

Cevap

Peygamber kıssaları içinde en çok sevildiği için pek çok örneği kaleme alınan “Ahsenü’l-Kasas / Kıssaların en güzeli” diye vasıflandırılan Yusuf u Zeliha’lar da Kur’an ve Hadis yanında diğer kaynaklardan da beslenen türün en dikkat çekici, karakteristik ve sayıca zengin örneğidir.


13. Soru

Muhiddin İbnü’l- Arabî’nin Fusûsü’l-Hikem adlı eserin Türk-İslam Edebiyatı için önemi nedir?

Cevap

Bu anlayışın en müessir ve seçkin örneklerinden biri Muhiddin İbnü’l-Arabî’nin Fusûsü’l-Hikem adlı eseridir. Yirmi yedi peygamberin her birinin hikmetlerine izâfeten yirmi yedi bölüm halinde kaleme alınan Fusûs, aynı zamanda hem tasavvufun, hem tasavvuf edebiyatının, hem de İslâmi Türk Edebiyatının başlıca mevzuları arasında bulunan “hakîkat-i Muhammediye/insan-ı kâmil” meselesi üzerine bina edilmiştir.


14. Soru

Türk edebiyatındaki tasavvufi mesnevilere birkaç örnek veriniz.

Cevap

Türk edebiyatında başta tasavvufi mesneviler olmak üzere pek çok eser Hz. Mevlâna ve Mesnevî’nin ilhamıyla yazılmıştır. Bunlardan ilk akla gelenler Aydınlı Dede Ömer Rûşenî’nin Miskinlik-nâme, Ney-nâme ve Çoban-nâme’sidir.


15. Soru

Mevlevî şeyh, derviş ve şairlerinin hayatlarını anlatan eserler nelerdir?

Cevap

Sakıp Dede’nin, ağır bir inşa üslubuyla ve devrine göre bile son derece ağdalı ifadelerle kaleme aldığı Sefine-i Nefise-i Mevleviyan’ı (I-III, Kahire 1283) ile Esrar Dede’nin, 200’den fazla mevlevi şairinin biyografisine yer veren Tezkire-i Şuarâ-i Mevleviyye’si (nşr. İlhan Genç, Ankara 2000) mevlevî şeyh, derviş ve şairlerinin hayatlarını anlatan eserlerin başında gelir.


16. Soru

Osmanzâde Hüseyin Vassâf’ın Sefîne-i Evliya’sı ne tür bir eserdir?

Cevap

Osmanzâde Hüseyin Vassâf’ın Sefîne-i Evliya’sı ise (I-V, İstanbul 2006) XVII-XX. yüzyıllarda yaşamış, çoğu Osmanlı 2000 kadar mutasavvıfın hayatını eserlerini ve bunların manzum metinlerini aktaran önemli bir kaynak eserdir.


17. Soru

Ahbâr veya Ahbarü’l-Arap, Eyyâmü’l-Arap adıyla bilinen eserler neleri ihtiva eder?

Cevap

Arap kültüründen gelen malzemeyi İslâm öncesinden intikal edenlerle başlatmak bazı cahiliye devri şahıs ve olaylarının müslüman olan diğer milletler gibi müşterek kültürümüz üzerindeki etkilerine ve yerine işaret etmek içindir. Türk-İslâm edebiyatına da kaynaklık yapmış bu malzeme kısaca Ahbâr veya Ahbarü’l-Arap, Eyyâmü’l-Arap adlarıyla anılır. Araplarla ilgili olarak “Bir kavim, kabile, şahıs, bir ülke, bölge veya şehir, bir hadise hakkında naklolunan bilgiler ve sözler” şeklinde tanımlanabilecek bu malzeme bazan kıssa diye adlandırılmış ve “çok uzak mazide cereyan etmiş olaylar ve hayalî unsurlarla süslenmiş remizli hikâyeler” suretinde de tarif edilmiştir.


18. Soru

Şehnâme ne tür bir eserdir?

Cevap

Şehnâme aslında İran’ın Pişdâdîler, Keyanîler, Eşkânîler, Sasanîler gibi eski devirlerinin tarihini ve bu devirlerde hüküm sürmüş sülalelerine ait padişahların efsanevî hayatlarını Farslar’ın gelenek, mitoloji, masal ve menkıbeleriyle kaynaşmış kahramanlarını ve kahramanlık hikayelerini, millî kimliklerini her şeyden üstün tutan bir anlayışla anlatan bir destandır.


19. Soru

Tefe’ül maksadıyla başvurulan dini-edebî metinler hangileridir?

Cevap

Hz. Mevlâna’nın Mesnevi’si ile Divan-ı Kebir’i, Sa’dî’nin Gülistân’ı, Hafız-ı Şirâzî’nin, Yunus Emre ve Niyazi-i Mısrî’nin divanlarıyla, Ahmediye, Muhammediyye ve Envârü’l-Âşıkîn gibi eserler de tefe’ül maksadıyla başvurulan dini-edebî metinlerdir.


20. Soru

Bir divanın tertibi genellikle nasıldır?

Cevap

Divanlarda şiirler nazım şekillerine göre sıralanır. En başta büyük nazım şekilleri yer alır: kasideler (Tevhid, na’t, münacaat, medhiye), terkib-bend, terci'-bend ve musammatlar. Ardından orta hecimde şiirler sayılacak gazeller yer alır. Bu bölümdeki şiirlerin her biri kafiyelerine göre elif’ten ye’ye kadar sıralanır. Hemen hemen her harfte bir gazel yer almışsa bu divan mürettep kabul edilir. Divanın son kısmında küçükten en küçüğe doğru şu nazım şekilleri yer alır: rubâî, kıta, nazım, müstakil beyit ve mısralar.


21. Soru

Tabakat/teracim/tezkire ne demektir?

Cevap

Bir telif tarzı olarak İslâm dünyasındaki ilk örnekleri, Araplar arasında ortaya konulmuş ve onlardan İslâm kültürü etkisiyle Farslara intikal ettikten sonra Osmanlı öncesinden itibaren Türk dünyasında da yaygın bir gelişme göstermiştir. Tabakatlar zamanla farklı özellikler kazanarak gelişmişse de esas itibariyle günümüzdeki ansiklopedik biyografi kitaplarına benzeyen bir telif türüdür. Bu grupta yer alan kitaplar Osmanlı sahasında daha çok terâcim/terâcim-i ahvâl kitapları adıyla anılmıştır. Ancak aşağıda zikredilecek örneklerden de anlaşılacağı üzere Osmanlı devrinde bu tür kitapların adlarında hemen hiç rastlanmayan “tabakat” kelimesi gibi “teracim” de pek az kullanılmış, bunların yerini “tezkire” kelimesi almıştır.


22. Soru

Türk edebiyatında yazılmış ilk tezkire ve Osmanlı sahasında kaleme alınmış ilk tezkire hangi eserlerdir?

Cevap

Türk edebiyatın XV. Yüzyıl sonlarında Ali Şîr Nevâî tarafından Çağatayca kaleme alınan ilk tezkiresi Mecâlisü’n-Nefâis 455 şairin hayat hikayesini aktarır. Osmanlı sahasında ilk eser Sehî Bey’in XVI. asır Osmanlı şairlerinden 229’unu anlatan Heşt Bihişt’idir.


23. Soru

Eş-Şaka’iku’n-nu’mâniyye fî ulema-i devlet’i- Osmâniyye ne tür bir eserdir?

Cevap

Osmanlı alimleri, edip ve yazarları, devlet adamları, sanat ve zanaatkârlarının gerek alfabetik sıralama suretiyle gerek devirlere ve tabakalara ayrılarak toplandığı tabakat türü pek çok eser değişik konularda tanınmış isimlerin bir araya getirildiği genel tabakat kitaplarıdır ve farklı adlarla bu alandaki yerini almıştır: Bunların başında Taşköprülü-zade’nin Osman Gazi’den başlayarak Kanunî devri dahil olmak üzere on padişah zamanında Osmanlı coğrafyasında yaşamış beş yüzden fazla alim ve şeyhi tanıtmak üzere on tabaka halinde Arapça kaleme aldığı eş-Şaka’iku’n-nu’mâniyye fî ulema-i devlet’i- Osmâniyyesi gelmektedir (nşr. Ahmet Suphi Fırat, İstanbul 1985). Bu tipteki eserlerin ilki sayılabilecek bu hacimli kitap daha müellifi hayatta iken Âşık Çelebi, Hakî Efendi gibi isimlerin Türkçe’ye tercüme edilmiştir. Ancak en değerli tercümesi esere birçok kaynaktan derlediği yeni bilgileri ekleyerek telif-tercüme suretiyle adeta yeni bir tabakat meydana getiren Edirneli Mecdî Efendi olmuştur. Gördüğü rağbet üzerine eş-Şaka’iku’n-nu’mâniyye zamanla Osmanlı sahasında tercüme, tezyil, telhis, ta’lik, tahşiye suretiyle kaleme alınmış başka eserlerle desteklenerek bu vadide önemli bir faaliyetin gelişmesine ve ortaya konan eserlerle türün zenginleşmesine yol açmıştır.


24. Soru

Türk mûsıkîsi alanında ilk tabakat ve son ve mühim tabakat hangi eserlerdir?

Cevap

Türk mûsıkîsi alanında ilk tabakat Şeyhülislâm Ebûishakzâde Esad Efendi tarafından Atrabü’l-âsâr fî tezkireti urefâi’l-edvâr adıyla kaleme alınmıştır. XVII-XVIII. yüzyıllar arasında yaşamış Osmanlı musıkîşinaslarından yüze yakın bestakârın kısa biyografisiyle eserlerinden bazı örnekleri ağır bir inşa üslubuyla aktarmaktadır. Bu alandaki son ve mühim tabakat İbnülemin Mahmut Kemal İnal’ın kaleme aldığı Hoşsada’dır (Ankara 1958).


25. Soru

Türk-İslâm edebiyatında “kahramanları hep aynı olan aşk maceralarının anlatıldığı uzun manzumeler"e ne ad verilir?

Cevap

Bir nazım şeklinin de adı olan mesnevî, Türk-İslâm edebiyatında “kahramanları hep aynı olan aşk maceralarının anlatıldığı uzun manzumeler” olarak tanımlanabilir. Mesneviler klasik edebiyatın divanlar kadar önemli ve onlardan hacimli metinleridir.


Kayıt Yenileme (Ders Ekle Sil)
7 Şubat 2022 Pazartesi