Hukukun Temel Kavramları 1 Dersi 4. Ünite Sorularla Öğrenelim

Normların Yargısal Denetimi

1. Soru

Geniş anlamda anayasa yargısı hangi süreci ifade eder?

Cevap

Geniş anlamda anayasa yargısı, doğrudan doğruya anayasaya uyulmasını sağlamak amacını güden her türlü yargı işlemini veya anayasa hukuku sorunlarının yargısal usuller içerisinde bir karara bağlanması sürecini ifade eder.


2. Soru

Kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi ilk defa hangi devlette ortaya çıkmıştır?

Cevap

Kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi ilk defa Amerika Birleşik Devletleri’nde ortaya çıkmıştır. Aslında 1787 tarihli ABD Anayasası’nda kanunların anayasaya uygunluğunun mahkemelerce denetlenebileceği hakkında bir hüküm yer almamaktadır. Amerikan yargısı bu yetkiyi kendisi içtihat yoluyla yaratmıştır.


3. Soru

Amerikan modeli anayasa yargısı hangi mantıkla işlemiştir?

Cevap

Amerikan modeli anayasa yargısı şu mantıkla işlemiştir: Anayasa, kanunlar gibi değiştirilemeyen üstün bir kanun olduğuna göre bir mahkeme anayasa ile çatışan bir kanunla karşılaştığında ilgili olaya kanunu değil, doğrudan anayasa hükmünü uygulamalıdır. Bu durumda mahkeme, önüne gelen olayda birbiri ile çatışan iki hukuk normu ile karşılaştığında, alt norm olan kanunu değil, üst norm olan anayasayı uygulamalıdır.


4. Soru

Önleyici denetim nedir?

Cevap

Anayasa Mahkemesi tarafından yapılan denetim, bir kanunun yürürlüğe girmesinden önce gerçekleştiriliyorsa, bu denetim türüne önleyici denetim denir. Bu tür denetim yönteminde kanunun anayasaya uygun olup olmadığına ilişkin denetleme, kanunun yasama organı tarafından kabul edilmesinden sonra, fakat yürürlüğe girmesinden önce gerçekleştirilmektedir.


5. Soru

Anayasa Mahkemesi’nin statüsünde değişiklik yapılması nasıl mümkündür?

Cevap

1961 ve 1982 Anayasası’nın sisteminde Anayasa Mahkemesi, şüphesiz yargı organının bir parçası olmak ve bir yüksek mahkeme niteliği taşımakla beraber, fonksiyonunun mahiyeti, ona yargı organı içinde özel ve öncelikli bir mevki vermiştir. Avrupa doktrininde Anayasa Mahkemesi herhangi bir yüksek mahkeme değil, özel bir “anayasa organı” olarak görme eğilimi mevcuttur. Anayasa, Anayasa Mahkemesi’nin kuruluş, görev ve yetkilerini, diğer yüksek mahkemelere oranla çok daha ayrıntılı şekilde düzenlemiş, kanuni düzenlemeye çok daha sınırlı bir alan bırakmıştır. Bu sebeple, Anayasa Mahkemesi’nin statüsünde değişiklik yapılması, ancak bir anayasa değişikliği ile mümkündür.


6. Soru

Anayasa Mahkemesi kaç üyeden kurulur?

Cevap

Anayasa Mahkemesi onbeş üyeden kurulur.


7. Soru

Anayasa Mahkemesi’ne üye seçilebilmek için hangi şartlar sağlanmalıdır?

Cevap

Anayasa Mahkemesi’ne üye seçilebilmek için, kırkbeş yaşın doldurulmuş olması kaydıyla; yüksek öğretim kurumları öğretim üyelerinin profesör veya doçent ünvanını kazanmış, avukatların en az yirmi yıl fiilen avukatlık yapmış, üst kademe yöneticilerinin yükseköğrenim görmüş ve en az yirmi yıl kamu hizmetinde fiilen çalışmış, birinci sınıf hâkim ve savcıların adaylık dahil en az yirmi yıl çalışmış olması şarttır.


8. Soru

Anayasa Mahkemesi başkanı nasıl ve kaç yıllığına seçilir?

Cevap

Anayasa Mahkemesi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tamsayısının salt çoğunluğu ile dört yıl için bir Başkan ve iki başkanvekili seçilir. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.


9. Soru

Anayasa Mahkemesi üyeleri kaç yıl için seçilirler?

Cevap

Anayasa Mahkemesi üyeleri oniki yıl için seçilirler. Bir kimse iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez. Anayasa Mahkemesi üyeleri altmışbeş yaşını doldurunca emekliye ayrılırlar. Zorunlu emeklilik yaşından önce görev süresi dolan üyelerin başka bir görevde çalışmaları ve özlük işleri kanunla düzenlenir


10. Soru

Anayasa Mahkemesi üyeliği hangi hallerde sona erer?

Cevap

Anayasa Mahkemesi üyeliği, bir üyenin hakimlik mesleğinden çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymesi halinde kendiliğinden; görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceğinin kesin olarak anlaşılması halinde de, Anayasa Mahkemesi üye tamsayısının salt çoğunluğunun kararı ile sona erer.


11. Soru

Anayasa Mahkemesi’nin norm denetimi ile ilgili olmayan görevleri nelerdir?

Cevap

Anayasa, Anayasa Mahkemesi’ne norm denetimi ile ilgili olmayan başka birtakım görevler de vermiştir. Bu görevler şöyle sıralanabilir:
a. Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay (…) Başkan ve üyelerini, Başsavcılarını, Cumhuriyet Başsavcıvekilini, Hakimler ve Savcılar (…) Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılamak (m. 148/3).
b. Siyasi partilerin kapatılması hakkındaki davalara bakmak (m. 69/4).
c. Siyasi partilerin malî denetimini yapmak (m. 69/3).
d. Milletvekillerinin yasama dokunulmazlıklarının kaldırılmasına veya üyeliklerinin düştüğüne TBMM’ce karar verilmesi hâllerinde, ilgililerin iptal istemlerini karara bağlamak (m. 85).
e. Uyuşmazlık Mahkemesi’ne başkanlık edecek üyeyi kendi üyeleri arasından görevlendirmek (m.158/2).

2010 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile Anayasa Mahkemesi görevlerine, bireysel başvuruları karara bağlamak görevi eklenmiştir.


12. Soru

Hangi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez?

Cevap

2017 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle Cumhurbaşkanlığı kararnamesi adı altında yeni bir norm türü kabul edilmiştir. Anayasa’nın 104. Maddesinde yapılan değişiklik ile Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilecektir. Ancak Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleriyle dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Öte yandan Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz. Kanunda açıkça düzenlenen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.


13. Soru

Kararnameler ne zaman yürürlüğe girerler?

Cevap

Kararnameler, yayımdan sonraki bir tarih belirlenmemişse, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girecektir.


14. Soru

Soyut norm denetimi nedir?

Cevap

1961 (m. 149) ve 1982 (m. 150) Anayasası’nda “iptal davası” olarak adlandırılan soyut norm denetimi anayasada belirtilen bazı organların bir kanun aleyhinde Anayasa Mahkemesi’nde dava açmalarıyla gerçekleştirilen denetimdir. Bu durumda, kanunun uygulandığı somut bir dava veya olay yoktur. Anayasaya uygunluk denetimi herhangi bir dava ile ilgili olmaksızın, soyut olarak gerçekleştirildiği için, buna soyut norm denetimi denmektedir.


15. Soru

Anayasa Mahkemesinde açılacak iptal davası, kimler tarafından açılabilir?

Cevap

1982 Anayasası’nda, iptal davası açabilecek organlar, 1961 Anayasası’na oranla daha sınırlandırılmıştır. Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün veya bunların belirli madde ve hükümlerinin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde açılacak iptal davası, ancak Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisinde en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyeler tarafından açılabilir (m. 150).


16. Soru

Anayasaya aykırı görülen normun iptali için dava açma süresi kaç gündür?

Cevap

1961 Anayasası’nda (m. 150) iptali istenen normun RG’de yayımlanmasından başlayarak doksan gün olan dava açma süresi, 1982 Anayasası (m. 151) ile altmış güne indirilmiştir. Bu değişiklikle, anayasa yargısı sürecinin hızlandırılmak istenmiş olduğu anlaşılmaktadır. Maddenin gerekçesine göre, “Anayasaya aykırı görülen bir hükmün uzun süre uygulanmasını önlemek için doksan günlük süre altmış güne indirilmiştir.”


17. Soru

Somut norm denetimi nedir?

Cevap

Somut norm denetimi, bir mahkemede görülmekte olan bir davanın karara bağlanmasının, o davada uygulanacak hukuk normunun anayasaya uygun olup olmamasına bağlı olması hâlinde yapılan denetimdir.


18. Soru

Anayasamıza göre somut norm denetimi için gerekli şartlar nelerdir?

Cevap

Anayasamıza göre somut norm denetimi için gerekli şartlar, şöyle özetlenebilir:

  1. Bakılmakta Olan Bir Davanın Varlığı
  2. Davaya Bakmakta Olan Merciin Bir Mahkeme Hüviyetini Taşıması
  3. Uygulanacak Normun Varlığı
  4. İddianın Ciddiliği

19. Soru

Anayasa Mahkemesi nasıl  çalışır?

Cevap

Anayasanın 2010 yılında değiştirilmiş olan 149. maddesine göre, “Anayasa Mahkemesi, iki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır. Bölümler, başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanır. Genel Kurul, Mahkeme Başkanının veya Başkanın belirleyeceği başkanvekilinin başkanlığında en az on üye ile toplanır. Bölümler ve Genel Kurul, kararlarını salt çoğunlukla alır. Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar oluşturulabilir.


20. Soru

Anayasa Mahkemesi Yüce Divan sıfatıyla baktığı davalar dışında kalan işleri nasıl inceler?

Cevap

Anayasa Mahkemesi Yüce Divan sıfatıyla baktığı davalar dışında kalan işleri dosya üzerinde inceler. Ancak, bireysel başvurularda duruşma yapılmasına karar verilebilir. Mahkeme ayrıca, gerekli gördüğü hallerde sözlü açıklamalarını dinlemek üzere ilgilileri ve konu üzerinde bilgisi olanları çağırabilir ve siyasî partilerin kapatılmasına ilişkin davalarda, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısından sonra kapatılması istenen siyasî partinin genel başkanlığının veya tayin edeceği bir vekilin savunmasını dinler.”


Kayıt Yenileme (Ders Ekle Sil)
7 Şubat 2022 Pazartesi