aofsoru.com

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili Dersi 2. Ünite Sorularla Öğrenelim

Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi Ve Sözcük Yapımı

1. Soru

Karahanlı Türkçesinde kaç ünlü vardır?

Cevap

Kapalı /e/ sesiyle birlikte dokuz ünlü vardır: a, ı, o, u, e, e, i, ö, ü.


2. Soru

Önlük-artlık uyumu var mıdır?

Cevap

Evet, önlük-artlık uyumu daima korunmuştur.


3. Soru

Düzlük-yuvarlaklık uyumu var mıdır?

Cevap

Düz ünlülerden sonra düz, yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır.


4. Soru

Düzlük- yuvarlaklık uyumuna girmeyen kalıplaşmış sözcükler hangileridir?

Cevap

ad?ru? ‘farklı, fark’, altun, anu? ‘hazır’, agu ‘zehir’, artu? ‘fazla, çok’, artut ‘hediye’, belgü ‘nişan, alamet, iz’, azu? ‘azık, yiyecek’, ed?gü ‘iyi’, ?amug ‘bütün, hepsi, her’ , bulıt


5. Soru

Düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmeyen kalıplaşmış ekler hangileridir?

Cevap

Düzlük-yuvarlaklık uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip yuvarlak ünlülü olan ekler  şunlardır:  +AGU topluluk sayı adı yapan ekler, -GU gelecek zaman/gereklilik eki, -Ur fiilden fiil yapma eki, -sU, -sUn, -sUnI 3. tekil kişi emir kipi, -U ulaç eki, -GUçI eki, -GUz- eylemden eylem yapan ek, -GUr- eylemden eylem yapan ek, -DUk sıfat-fiil eki, -DUr- eylemden eylem yapan ek, -DÜz- eylemden eylem yapan ek.

Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan ekler şunlardır: -mIş belirsiz geçmiş zaman, +nI belirtme durumu eki, +DIn ayrılma durumu eki, +DI belirli geçmiş zaman 3. tekil kişi, -gıl/-gil 2. tekil kişi emir eki, -glı sıfat-fiil eki, -gInçA ulaç eki.


6. Soru

Ünlü değişmeleri ile ilgili durum nasıldır?

Cevap

Gerek Eski Türkçeye göre, gerekse kendi dönemi içerisinde belli durumlar dışında (dudak çekimi, ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) değişim yoktur.


7. Soru

Ünlü yuvarlaklaşması şeklindeki ses değişimine rastlanılmakta mıdır?

Cevap

Çift dudak ünsüzlerinin (b, p, m, v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları, yaygın olmamakla beraber kimi örneklerde görülmektedir. Ancak bu sözcükler hem düz hem de yuvarlak ünlüyle yazılmışlardır.


8. Soru

Benzeşme şeklindeki ses değişimine rastlanılmakta mıdır?

Cevap

Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı azdır. Bu yolla gerçekleşmiş tutarlı ve düzenli değişimlerden söz etmek mümkün değildir.


9. Soru

Büzüşme şeklindeki ses değişimine rastlanılmakta mıdır?

Cevap

Ulaç eki almış asıl eylemin üzerine iktidarlık çatısını kuran u- yardımcı eyleminin gelmesiyle iki eylem birleşerek olumluda -u-, olumsuzda ise -uma-/-üme- biçimini oluşturur. Ayrıca ikegü sözcüğünde de görülür.


10. Soru

Yer değiştirme şeklindeki ses değişimine rastlanılmakta mıdır?

Cevap

Az sayıda sözcükte görülen bu ses olayının örnekleri şunlardır: bugday ‘buğday’ ~ budgay, çamgur ‘şalgam’ ~ çagmur, ögren- ‘öğrenmek’ ~ örgen-,yagmur ‘yağmur’ ~ yamgur, ?onşı ‘komşu’ ~ ?oşnı


11. Soru

Addan ad türeten ekler hangileridir?

Cevap

+agu/+egü, +(a)gu(n)/+(e)gü(n), +ç, +aç/+eç, +ça/+çe, +çı/+çi, +çIl, +daş/+deş, +Dam, +dak, +e, +er, +gaç, +gey, +gıl/+gil, +k, +ak/+ek, +kıya/ +kiye, +kına, +l, +la/+le, +lAg, +lXg, +lXk, +sıg, +sXz


12. Soru

Addan eylem türeten ekler hangileridir?

Cevap

+A, +(A)d-, +(A)r-, +DA-, +gar-, +gır-, +I-, +(X)k-, +la-/+le-, +lAn-, +U-


13. Soru

Eylemden eylem türeten ekler hangileridir?

Cevap

-ar-/-er-, -Dur-, -gIr-, -gUr-, -(X)k-, -(X)l-, -msın-/-msin-, -(X)n-, -Ir-(I), -sIk-, -(X)ş-, -(X)t-


14. Soru

Eylemden ad türeten ekler hangileridir?

Cevap

-(X)g, -(X)glXg, -gUçI, -gUk, -I, -(X)k, -(X)m, -mUr, -Xn, -(X)nç, -(X)ndI, –(X)ş, -(U)t


15. Soru

kutsuz sözcüğünün çözümlenmesi nasıldır?

Cevap

kutsuz “şanssız” < kut “şans” 

+sXz: (addan ad türeten ek) Olumsuz sıfatlar türetir.


16. Soru

belgür- sözcüğünün çözümlenmesi nasıldır?

Cevap

belgür- “belirmek” (DLT II, 172, KTer. 31/90a1=20:121) < belgü “işaret”

+(A)r-: (addan eylem türeten ek) Geçişsiz eylemler türetir.


17. Soru

yıdı- sözcüğünün çözümlenmesi nasıldır?

Cevap

yıdı- “kokmak” < d “koku”

+I-: (addan eylem türeten ek) Geçişsiz eylemler türetir.


18. Soru

 todgur- sözcüğünün çözümlenmesi nasıldır?

Cevap

todgur- “doyurmak” < tod- “doymak”

-gUr-: (eylemden eylem türeten ek) Ettirgen çatılı eylemler türetir.


19. Soru

bitig sözcüğünün çözümlenmesi nasıldır?

Cevap

bitig “kitap, Kuran-ı Kerim” < biti- “yazmak”

-(X)g: Eylemden ad türünde sözcükler türetir.


20. Soru

artu? sözcüğünün çözümlenmesi nasıldır?

Cevap

artu? “fazla, ziyade” < art-

-(X)k: Eylemden soyut ve somut adlar türetir.


Yukarı Git

Sosyal Medya'da Paylaş

Facebook Twitter Google Pinterest Whatsapp Email