aofsoru.com

Orta Asya Türk Tarihi Dersi 7. Ünite Sorularla Öğrenelim

Türkistan Hanlıkları

1. Soru

Tarihi süreçte “Türkistan” teriminin anlamı nedir?

Cevap

Tarihî süreçte ‘Türklerin yaşadığı yer’ anlamında, siyasi/coğrafi bir terim olarak kullanılmıştır.


2. Soru

Tarihi süreçte siyasi/coğrafi bir terim olarak kullanılan Türkistan’ın sınırları nerelerdir?

Cevap

Türkistan, batıda Hazar Denizi’nden başlayıp doğuda bugün Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içinde yer alan Kumul (Hami) şehrine kadar uzanır. Kuzeyde Kazakistan ülkesini içine alan bölge, güneyde ise kuzey Afganistan ile kuzeydoğu İran’ı içerir.


3. Soru

Batı Türkistan’da kurulmuş Özbek Hanlıkları nelerdir?

Cevap

• Buhara Hanlığı 

• Hive Hanlığı 

• Hokand Hanlığı 


4. Soru

Buhara Hanlığı’nın başına sırasıyla kimler gelmiştir?

Cevap

1. Ebu’l-Hayrlılar (Şibanîler), (1500-1598) 

2. Astrahanîler (Aştarhanîler, Tukay-Timurlular, Canıoğulları), (1599-1756) 

3. Mangıtlar (1756-1920)


5. Soru

Buhara Hanlığı’nın esas unsurunu oluşturan Özbek ulusu hangi dönemde ortaya çıkmış ve hangi dönemde siyasi bir yapı halini almıştır?

Cevap

Buhara Hanlığı’nın esas unsurunu oluşturan Özbek ulusu, Altın Orda Hanlığı hükümdarlarından Özbek Han (1313-1341) döneminde ortaya çıkmış, ancak bir siyasi yapı (il) halini ancak Ebu’l-Hayr Han (1428-1468) zamanında almıştır.


6. Soru

Özbek hanı Ebu’l-Hayr otoritesi boyunca hangi mücadelelere girmiştir?

Cevap

Bir konfederasyon halinde örgütlenen Özbeklerin hanı olan Ebu’l-Hayr, Doğu Deşt-i Kıpçak bölgesinde egemenlik alanını genişletmiş, 1446 yılında Sır-Derya (Seyhun) Nehri kenarındaki Sığnak şehrini ele geçirerek kendisine başkent yapmıştır. Müteakiben o sırada Aral Gölü’nün güneyinde hüküm sürmekte olan Timurlu Devleti topraklarına hücumlar gerçekleştirdiği gibi bu devletin zaman zaman da içişlerine karışmıştır. Böylelikle gücü ve nüfuzu oldukça artan Ebu’l-Hayr Han’ın otoritesi, ne var ki, 1457 yılında Kalmukların (Oyratlar) Doğu Deşti Kıpçak’a gelmesiyle sarsılmıştır. 1468 yılında da hayatını kaybetmiştir.


7. Soru

Muhammed Şibanî’nin önemli başarıları nelerdir?

Cevap

503 yılında Doğu Çağatay Hanlığı hükümdarını Ahsi Savaşı’nda yenilgiye uğratması, 1505 yılında Aral Gölü’nün güneyinde, Amu-Derya Nehri’nin aşağı mecrası boyunca uzanan Harezm bölgesini fethi, 1506’da Belh, 1507 yılında da Herat’ı fethi ve böylelikle Timurlu Devleti’ne son vermesi onun önemli başarılarındandır.


8. Soru

Şibanî Han’ın yeğeni Ubeydullah Sultan’ın hanlık dönemi (1533- 1539) sırasında Özbek hanlığı kaç merkezden idare edilmiştir ve bunlar nelerdir?

Cevap

Ubeydullah’ın hanlık dönemi (1533- 1539) haricinde uzunca bir süre Buhara Hanlığı ciddi bir varlık gösterememiş, hanlık bütünlüğünü muhafaza etse de, Buhara, Semerkand, Taşkent ve Belh olmak üzere dört merkezli bir şekilde idare edilmeye başlanmıştır.


9. Soru

II. Abdullah’a (1583- 1598), tahta çıkmadan önce, kaç yılında, nereler tabi olmuştur? 

Cevap

1557’de Buhara, 1573’te Belh, 1574’te Hisar, 1578’de Semerkand, 1582’de Taşkent, 1583’te Fergana II. Abdullah’a tabi olmuştur.


10. Soru

Han olduktan sonra II. Abdullah nereleri fethetmiştir?

Cevap

Han olduktan sonra da fetihlerine devam eden II. Abdullah, 1584’te Bedehşan, 1588’de Herat, 1589’da Meşhed gibi pek çok şehir ve bölgeyi fethetmiştir. Bunun yanı sıra 1583, 1593 ve 1595 yıllarında Harezm, yine 1595 yılında Yarkend Hanlığı’nı işgal etse de, bu işgaller kalıcı olmamıştır.


11. Soru

II. Abdullah döneminin Buhara Hanlığı açısından önemi nedir?

Cevap

II. Abdullah Han dönemi, Muhammed Han Şibanî’den sonra hanlığın en güçlü olduğu dönemdir. Bu husus sadece yapılan fetihlerle değil, imar ve iskân faaliyetleri ile de kendisini gösterir. Bu dönemde başta medrese ve camiler olmak üzere pek çok yapının inşa edilmesinin yanı sıra, sulama sisteminin, ticaretin ve yolların geliştirilmesi için önemli adımlar atılmıştır.


12. Soru

Astrahanîler Hanedanlığı hangi soydan gelmiştir ve hangi isimlerle anılmıştır?

Cevap

Buhara Hanlığı’nda yönetimi devralan yeni hanedan (aile) Astrahan şehrinden göç ettiği için ‘Astrahanîler, Aştarhanîler, Astrahanlılar’, soy olarak Cengiz Kağan’ın en büyük oğlu Cuci’nin on üçüncü oğlu Tukay-Timur’a dayandığı için ‘Tukay-Timurîler, TukayTimurlular’, aileden hükümdar olan ilk kişi Canı Muhammed olduğu için de ‘Canîler, Canıoğulları’ olarak isimlendirilmiştir.


13. Soru

Yar Muhammed (ö. 1612), ne zaman ve hangi olay sonrasında Astrahan’dan göç etmiştir?

Cevap

1556 yılında Hazar Denizi’nin hemen kuzeyinde bir sahil şehri olan Astrahan, Ruslar tarafından işgal edilince, Rus yönetimi altında yaşamak istemeyen ailenin o dönemdeki en yaşlı üyesi Yar Muhammed, II. Abdullah’ın babası İskender Han zamanında Buhara’ya iltica etmiştir.


14. Soru

Buhara Hanlığı’nın yerine geçen Astrahan Hanedanlığı’nın iktidar dönemi, hangi olaylar sonrasında ve ne zaman başlamıştır?

Cevap

Yar Muhammed (ö. 1612) 1556 yılından sonra, II. Abdullah’ın babası İskender Han zamanında Buhara’ya iltica etmiştir. İskender Han, kızlarından Masume Sultan Hanım’ı onunla, Zühre Hanım’ı ise onun oğlu Canı Muhammed ile evlendirip bu ailenin üyelerine Horasan’daki şehirlerin yöneticiliğini vermiştir. II. Abdullah Han döneminde de prestijli konumları devam eden bu aile, ne var ki, Abdulmümin Han ile anlaşamayınca aralarında sürtüşme çıkmış, bu dönemde ailenin en etkin bireyi olan Canı Muhammed’in oğlu Din Muhammed (1564-1598), babasını han ilan etmiştir. Bu arada II. Abdullah’ın öldüğü haberini alan dönemin Safevî Devleti hükümdarı Şah Abbas (1588-1629), Horasan bölgesini fethe çıkınca Din Muhammed onunla 10 Ağustos 1598’de Pul-ı Salar Savaşı’nda karşı karşıya gelmiştir. Din Muhammed bu savaşı kazanamadığı gibi hayatını da kaybetmiş, Horasan bölgesi de Safevî hâkimiyetine girmiştir. Onun ölümü üzerine kardeşi Baki Muhammed, taraftarlarıyla birlikte Mâverâünnehr bölgesine çekilmiş, kısa süre içinde burada kontrolü ele alarak babası Canı Muhammed’i Semerkand’da tahta oturtup onun adına hutbe okutarak sikke darp ettirmiştir. Böylece 1599 yılı baharından itibaren Buhara Hanlığı’nda yeni hanedanın iktidar dönemi başlamıştır.


15. Soru

17. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Astrahanîler hangi tehditle karşılaşmışlardır?

Cevap

17. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hanlığa yönelik yeni bir tehdit belirmiş, Hive hanlığı hükümdarları Ebu’l-Gazi Bahadır Han (1645-1663) ile oğlu Anuşa (Enuşe, 1663-1687) Han uzunca bir süre Astrahanîler’i uğraştırmıştır. Hive hanlarının bu seferleri sırasında hanlık ağır tahribata uğradığı gibi başkent Buhara (Eylül 1681) ile Semerkand (Temmuz 1685) kısa süreli de olsa işgal altında kalmıştır.


16. Soru

Astrahanîler Hanedanı’nın yönetimi nasıl son bulmuştur?

Cevap

1740 yılında Nadir Şah’ın himayesine giren Buhara Hanlığı’nda 1743 yılında Muhammed Hâkim Biy Atalık ölünce, Muhammed Rahim İran’dan dönerek hem Mangıt kabilesinin yeni reisi, hem de hanın atalığı olmuştur. İleriye dönük planlar yapan Muhammed Rahim, Nadir Şah’ın 1747 yılında öldürüldüğü haberini alınca, Ebu’l-Feyz Han’ı öldürmüş ve yerine sırasıyla kukla han olarak onun oğulları Abdulmümin ve Ubeydullah’ı tahta çıkarıp sabık hanın kızlarından biriyle evlenmiştir. Bunun yanı sıra ulema ve tüccar sınıfı ile de yakın ilişki kurarak hanlığın gerçek yöneticisi olmuştur. 1756 yılında ise kendisini han ilan ederek Astrahanîler Hanedanı’nın yönetimine son vermiştir.


17. Soru

1756 yılında Türkistan tarihinde nasıl bir süreç başlamıştır?

Cevap

1756 yılında Muhammed Rahim’in kendi askerî gücü ile ulema ve tüccar sınıfına dayanarak han olmasıyla Türkistan tarihinde yeni bir süreç başlamış, ilk kez Cengiz Kağan soyundan olmayan biri kendisini han ilan ederek tahta çıkmıştır.


18. Soru

Emîr Haydar’dan sonra tahta çıkan Nasrullah (18271860) zamanında Mangıt Hanlığı’nda hangi gelişmeler meydana gelmiştir?

Cevap

Emîr Haydar’dan sonra tahta çıkan Nasrullah (1827-1860) zamanında hanlıkta düzen ve istikrar büyük oranda sağlanmıştır. Özellikle askerî alanda yaptığı reformlar ve oluşturduğu düzenli, nispeten modern eğitimli ve ateşli silahlarla donatılmış askerî birliklerle isyanlar bastırıldığı gibi başta Hokand Hanlığı olmak üzere çevre bölge ve ülkelere seferler düzenlenebilmiştir.


19. Soru

Buhara Hanlığı ne zaman ve nasıl tamamen ortadan kalkmıştır?

Cevap

Nasrullah’ın ölümünden sonra tahta geçen Muzafferüddin (1865-1885) zamanında, 1868 yılında Buhara Hanlığı, Rusya tarafından işgal edilerek manda (himaye altında) devlet haline getirilmiştir. Rusya özellikle ilk dönemlerde hanlara doğrudan müdahil olmayıp hanlığın içişlerine karışmamış, hatta ilişkiler işgal öncesindeki şekliyle devam etmiştir. Emîr Abdulahad (1885-1910) her yıl düzenli olarak St. Petersburg’u ziyaret etmiştir. Ancak Rus hükümeti 1887 yılında demiryolu hatlarını hanlığı da içine alacak şekilde genişlettikten sonra iş değişmiş, özellikle başkent Buhara’da Rus yerleşim birimleri oluşturulmuştur. 1905 İhtilali’nden sonra Buhara Hanlığı’nda yenileşme hareketleri belli bir ivme kazansa da gelenekçiler tarafından etkinliği sınırlandırılmıştır. 1917 Ekim İhtilali’nden sonra da varlığını bir süre devam ettiren Buhara Hanlığı, ne var ki, Ağustos 1920’de Kızıl Ordu tarafından işgal edilmiş, son hükümdar Alim Han (1910-1920) tahttan indirilmiştir. Sovyet yönetimi 6 Ekim 1920’de hanlığı ortadan kaldırdığını ve Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti’nin kurulduğunu ilan etmiştir.


20. Soru

Hive Hanlığı hangi bölgede ortaya çıkmıştır?

Cevap

Türkistan Hanlıkları içinde Özbeklerin kurduğu ikinci devlet olan Hive Hanlığı Harezm’de ortaya çıkmıştır. Harezm, Aral Gölü’nün hemen güneyinde, Amu-Derya (Ceyhun, Oxus) Nehri’nin aşağı mecrası boyunca uzanan bölgenin adıdır.


21. Soru

Arapşahîler Hanedanının (1511-1740) kurucusu olan İlbars Han kimdir ve hangi soydan gelmiştir?

Cevap

İlbars Han, Cengiz Kağan’ın en büyük oğlu Cuci’nin beşinci oğlu Şiban neslinden olan Arapşah b. Fulad (Pulad)’ın soyundan Yadigar’ın (ö. 1468) oğlu olan Bürge’nin oğludur.


22. Soru

Arapşahîler Hanedanı ne zaman ve nasıl sona ermiştir?

Cevap

1740 yılında ise Buhara Hanlığı’nı müteakip Hive Hanlığı üzerine yürüyen Nadir Şah, Arapşahîler Hanedanı’na son vermiştir.


23. Soru

Hive Hanlığı’nın 1740 – 1804 yılları arasındaki siyasi yapısı nasıldır?

Cevap

1740 yılında ise Buhara Hanlığı’nı müteakip Hive Hanlığı üzerine yürüyen Nadir Şah, Arapşahîler Hanedanı’na son verdiği gibi hanlık da büyük bir yıkıma uğramıştır. Nadir Şah, Hive hanını öldürüp ülkeyi itaat altına aldıktan sonra İranlı ve Rus esirleri serbest bırakmış ve halktan vergi toplamıştır. Ayrılmadan önce de kendisine daima sadık kalmış olan Buhara hanının yeğeni Tahir’i Harezm hanı olarak atamıştır. Ne var ki, Nadir Şah’ın atadığı, üstelik de ülke dışından biri olan yeni hanı Hive Hanlığı halkı kabullenmemiş, özellikle Nadir Şah’ın 1747 yılında öldürülmesinden sonra hanlık kabileleri birbiriyle üstünlük mücadelesine başlamıştır. Bu dönemde, Tahir Han’dan Kongrat kabilesinin reisi İltüzer’in kendisini 1804’te han ilan etmesine kadar hanlık tahtına 21 kişi geçmiştir. Bu dönemde hanlar soyluların elinde kukladan başka bir şey değildi. Han devlet işlerine karıştırılmaz, sadece alınan kararları onaylayıcı bir rol oynardı. Yaklaşık 65 yıl süren kukla hanlar döneminde hanlıkta merkezî yönetim ciddi zaafa uğramış, kabileler arasında kanlı mücadeleler olmuş, halk ise şehirleri terk edip başta komşu Buhara Hanlığı olmak üzere başka yerlere göç etmişlerdir.


24. Soru

Kongratlar Hanedanlığı nasıl kurulmuştur?

Cevap

15 Kasım 1804 günü, İltüzer, Ebu’l-Gazi’yi tahtından indirerek Kazakların yanına göndermiş ve topladığı kurultaya gelen ulema, soylular, atalıklar, inaklar ve diğerlerinin huzurunda kendisini Kongrat Hanedanı’nın ilk temsilcisi olarak han ilan ederek adına hutbe okutturup sikke bastırmıştır. Böylece Hive Hanlığı’nda Kongratlar Hanedanlığı işbaşına gelmiştir.


25. Soru

Hokand Hanlığı’nın kurulduğu Fergana nasıl bir stratejik bölgedir?

Cevap

Hokand Hanlığı’nın kurulduğu coğrafya olan Fergana, bugünkü Özbekistan’ın güneydoğu ucunda, Kazakistan, Tacikistan ve Kırgızistan’ın birbirine yaklaştığı yerdedir. Bölgenin kuzeyinde Kurama dağları, doğusunda Fergana dağları, güneyinde Alay dağları, batısında ise Mâverâünnehr bölgesi uzanır. Bir yandan İpek Yolu’nun Doğu Türkistan’dan sonra dünyaya açılan kapısı olmasından, bir yandan Müslüman Türkistan Hanlıkları, Hıristiyan Rusya İmparatorluğu ile Budist Çin’in Mançu İmparatorluğu’ndan oluşan medeniyetlerin kesiştiği bir noktada yer almasından, bir yandan da verimli arazilere sahip olmasından dolayı çok eski zamanlardan beri stratejik önemini korumuş ve bir yaşam merkezi olmuştur.


26. Soru

Kazakların hanlarından olan Burunduk hangi yıllarda hüküm sürmüştür?

Cevap

Burunduk 1473 – 1511 yılları arasında Kazak hanı olarak hüküm sürmüştür.


27. Soru

Doğu Türkistan’ın sınırları nerelerdir?

Cevap

Doğu Türkistan, Fergana Vadisi’nin doğusundaki Kaşgar şehrinden itibaren başlar ve Kumul (Hami) şehrine kadar devam eder. Kuzeyde Büyük Altaylar ile Tarbagatay ve Aladağlar, güneyde de Kuenlun (Karanlık) dağları bölgenin sınırını oluşturur.


28. Soru

Yarkend Hanlığı hangi yıllar arasında hüküm sürmüştür?

Cevap

Sultan Said Han tarafından kurulan Yarkend Hanlığı, 1514 – 1696 yılları arasında hüküm sürmüştür.


29. Soru

Hocalar Devleti, kuruluşundan yıkılışına kadar kimin himayesinde yaşamıştır?

Cevap

Yarkend Hanlığı’nın yıkılmasını müteakip kurulan Hocalar Devleti olarak bilinen siyasi yapı kuruluşundan yıkılışına kadar Cungar Hanlığı’nın himayesi altında yaşamıştır.


30. Soru

16. yüzyılın başından itibaren Türkistan Hanlıkları ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişki nasıldır?

Cevap

16. yüzyılın başından itibaren Türkistan sahasında birbiri ardı sıra kurulan hanlıklar Osmanlı Devleti’ne karşı her zaman hürmetkâr olmuşlardır. 16. ve 17. yüzyıllarda Şii Safevî Devleti, müteakiben de Rusya’nın varlığı Osmanlı Devleti ile Türkistan Hanlıkları arasındaki ilişkilerin gelişiminde temel rol oynamıştır. Hem Safevî Devleti’nin hem de Rusya’nın hücumlarını durdurma adına taraflar elçi teatisinde bulunmuşlar, bu arada hediyeleşmişler ve aynı zamanda birbirlerini daha yakından tanıma fırsatı bulmuşlardır. İkili ilişkilerde bir diğer önemli husus hac meselesi olmuştur.


31. Soru

Türkistan Hanlıklarının devlet yapılanması hangi iki husustan etkilenmiştir?

Cevap

Türkistan Hanlıkları birer İslam devleti olmalarının yanı sıra kökenleri Cengiz Kağan’a dayanan bir geleneğin de devamı olduklarından bu devletlerde devlet yapılanması bu iki husustan da etkilenmiştir.


32. Soru

Türkistan Hanlıklarında ilk kez Cengiz Kağan’ın soyundan olmayıp da bir hanedan kuran ve han unvanını alan kişi kimdir?

Cevap

Türkistan Hanlıklarında ilk kez Cengiz Kağan soyundan olmayıp da bir hanedan kuran ve ‘han’ unvanı alan kişi Mangıt Kabilesi’nin reisi Muhammed Rahim’dir.


33. Soru

“Altın Beşik Efsanesi” nedir?

Cevap

Fergana’da kurulan Hokand Hanlığı’nın hükümdarları Alim Han’dan itibaren kendilerini han ilan edince meşrutiyetlerini güçlendirmek için “Altın Beşik Efsanesi”ni üretmişlerdir. Buna göre, Fergana bölgesinde çok sevilen ve 15. yüzyılın son çeyreğinde bölgenin yöneticiliğini yapan Zahirüddin Muhammed Babür, Özbeklere yenilince doğrudan Kabil’e gitmemiş, önce Fergana bölgesine çekilmişti. Yanında hanımlarından biri ile daha yeni doğmuş bir oğlu da vardı. Ancak düşmanı Özbeklerden kaçtığından, bebeği Fergana’da mücevherlerle süslenmiş bir beşiğin içine yerleştirerek hizmetkârlarından biri ile birlikte kaderine terk etmek zorunda kaldı. Bebeğin bırakıldığı yere yakın Kırk, Kıpçak, Ming ve Kırgız kabilelerinin yaşadığı köyler bulunmaktaydı. Onlar çocuğu bulup ona ‘Altın-Beşik’ ismini verdiler. Bebek yetişkin olunca da her köyden bir kızla onu evlendirdiler. Zamanla onun hanımlarından birinden Hokand hanlarının atası olan Hüdayar veya İlikSultan dünyaya geldi.


34. Soru

Türkistan Hanlıklarında en üst düzey idareci kimdir?

Cevap

Hanlıklarda en üst düzey yönetici handır. Her ne kadar onun gücü tartışmasız görünse de, kurultay hanlıkta önemli kararların alınmasında etkindir.


35. Soru

Kazak Hanlıklarında hangi kanunlar çıkartılmıştır?

Cevap

Kazak Hanlıkları, istikrar ve düzeni sağlamak adına zaman zaman kanunlar çıkarmışlardır. Kazak Hanlığı hükümdarlarından Kasım Han, Kasım Han’ın Kaska Colı (Kasım Han’ın Temiz Yolu) diye bilinen yasayı yürürlüğe koymuştur. Ondan sonra ise Hak Nazar Han, kabileleri yeniden organize ederek onları Osmanlıların Mecellesine benzer kanunlar (zan) çerçevesinde bir sistem içine oturtmuştur. Yine Kazak hanlarından Tevke Han, Cedi Cargı (Yedi Yargı) ismi verilen Kazak yasalarının koyuculuğunu yapmıştır.


36. Soru

Türkistan Hanlıkları nasıl bir bürokrasi ağıyla yönetilmişlerdir?

Cevap

Türkistan Hanlıkları, kalabalık bir bürokrasi ağı ile yönetilmişlerdir. Hanlıklar aynı kökten beslendikleri için bürokratların sahip oldukları unvanların isimleri çoğu zaman aynı olmuştur. Bunlardan Buhara’da atalık, Hive’de ise inak hanın danışmanı, koşbegi ordu komutanı, pervaneci hükümdarın çıkardığı ferman ve yarlıklarından sorumlu kişi, mirab su işleri bakanı, yasavul hanın emirlerini duyurma görevlisi, mirahur saray atları ve ahırı sorumlusu, bekavul sarayda hükümdarın yemek servisi ve güvenliğinden sorumlu kişi, mihmanhuday toplantıları düzenleyen kişi idi. Yarkend Hanlığı’nda ise handan sonraki en üst düzey rütbe ulusbeyi idi. Ancak ilerleyen dönemde bu makam ortadan kaldırılmıştır. Bunun yanı sıra dinî bürokrasi de hanlıklarda önemli bir yere sahipti. En yüksek dinî bürokrat şeyhülislam iken, hoca-yı kelan, halife, alem, şeyh, ahund, sudur diğer dinî bürokratlardı. Tasavvuf ehli de hanlıklarda önemli bir yere sahip olup hükümdarlardan pek çoğunun bağlı olduğu bir tarikat ve mürşidi vardı. Hanlıklarda merkezî bürokrasinin yanı sıra güçlü bir eyalet bürokrasisi de vardı. Her bir şehir ‘hâkim’ unvanlı valiler tarafından yönetilmiştir. Mirab başta olmak üzere pek çok yerel bürokratın unvanı merkezî bürokratlarınki ile aynıydı. Köyler ise aksakallar aracılığı ile yönetilmekteydi.


37. Soru

Türkistan Hanlıklarının erken döneminde askeri yapı nasıldı?

Cevap

Türkistan Hanlıklarının erken döneminde hanın muhafız birliği ile başkentin güvenliğini sağlayanlar dışında düzenli bir ordudan söz etmek mümkün değildir. Dolayısıyla herkes askerdi.


38. Soru

Türkistan Hanlıklarında savaş düzeni ne şekilde yapılırdı?

Cevap

Hanlıklarda savaş düzeni ise şu şekildeydi Öncü kuvvet (manlay), sağ kanat (barangar), sol kanat (cavangar), merkez (kol) ve artçılar (çağdavul).


39. Soru

Türkistan Hanlıklarında askerler hangi silahları kullanırlardı?

Cevap

Türkistan Hanlığından görev yapan askerlerin kılıç, ok, yay, gürüz gibi geleneksel silahlarının yanı sıra ateşli silahları da vardı. İlerleyen dönemde top da savaşlarda kullanılmıştır.


40. Soru

Türkistan Hanlıklarının en önemli gelir kaynakları nelerdir?

Cevap

Türkistan Hanlıklarının en önemli gelir kaynağı savaş neticesinde elde edilen ganimetlerdi. Ancak bunun yanı sıra havyan yetiştiriciliği, tarım ve zanaat diğer geçim kaynakları olarak önemliydi.


41. Soru

Kazak, Hive ve Yarkend Hanlıklarında ön planda olan gelir kaynakları nelerdi?

Cevap

Kazak, Hive ve Yarkend hanlıklarında göçebe yaşam biçimi daha güçlü olduğundan buralarda hayvan yetiştiriciliği ön plandaydı. Ancak bunun yanı sıra hem Tarım Havzası’nda, hem de Harezm’de geniş bir sulama ağı ile çiftçilik de yapılmaktaydı.


42. Soru

Buhara ve Hokand Hanlıklarında tarımın gelişmesinin sebebi nedir?

Cevap

Buhara ve Hokand Hanlıkları yerleşik kültür bölgelerinde kurulduğundan ve verimli arazilere sahip olduğundan tarımı oldukça geliştirmişlerdir.


43. Soru

Türkistan Hanlıklarında yetişmiş önemli bilim adamları kimlerdir ve bu bilim adamlarının başlıca eserleri nelerdir?

Cevap

Türkistan Hanları ilmi faaliyetlerin gelişmesi için büyük gayretler sarf etmişlerdir. Böylece hanlıklarda başta ilahiyat alanı olmak üzere pek çok alanda bilim insanı yetişmiş, değerli eserler ortaya çıkmıştır. Buhara Hanlığı’nda Fazlullah Ruzbehan Huncî’nin Mihmanname-yi Buhara, Mevlana Abdullah bin Ali Belhî’nin Zübdetü’l-Âsâr,
Zeynüddin Mahmud Bin Abdulcelil Vasifi’nin Bedâyiu’lVekayi, Hafız Taniş’in Şeref-Name-yi Şahî (Abdullah-Name), Mahmud b. Emîr Veli’nin Bahru’l-Esrar Fî Menâkibu’lAhyar, Hoca Muhammed Tirmizî’nin Destûru’l- Mülûk, Muhammed Yusuf Münşi’nin Tezkire-i Mukim-Hanî, Kadı Vefa’nın Tuhfetu’l-Hanî, Muhammed Yakup Buharî’nin Gülşen-i Mülûk, Mirza Muhammed Abdulazim Sami’nin Tuhfe-i Şâhi; Hive Hanlığı’nda Ötemiş Hacı’nın Tarih-i Dost Sultan, Ebu’l-Gazi Bahadır Han’ın Şecere-i Türk ve Şecere-i Terakime, Munis ve Agehi’nin Firdevsu’l-İkbal, Agehi’nin Riyazu’d-Devle, Zübdetu’t-Tevârih, Câmiu’l-Vâkiât-i Sultânî, Gülşen-i Devlet, Şâhid-i İkbal; Hokand Hanlığı’nda Abdulkerim Namanganî’nin Ömer-Name, Mirza Kalender Müşerref İsferagî’nin Şahname-yi Ömer-Hani, ayrıca Vakiat-ı Muhammed Ali Han, Müntehabu’t- Tevarih, Tarih-i Şahruhî, Yarkend Hanlığı’nda Mirza Haydar Duğlat’ın Tarih-i Reşidi, Şah Mahmud b. Mirza Fazıl Çuras’ın Tarih, Tarih-i Kaşgar ve Enîsü’t-Tâlîbîn isimli eserler vermişlerdir.


44. Soru

Türkistan neresidir? Tanımlayınız.

Cevap

Tarihî süreçte ‘Türklerin yaşadığı yer’ anlamında, siyasi/coğrafi bir terim olarak kullanılan Türkistan, batıda Hazar Denizi’nden başlayıp doğuda bugün Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içinde yer alan Kumul (Hami) şehrine kadar uzanır. Kuzeyde Kazakistan ülkesini içine alan bölge, güneyde ise kuzey Afganistan ile kuzeydoğu İran’ı içerir. Tamamı 5.500.000 km2’lik bir alanı ihtiva eden Türkistan bölgesi, 16. yüzyılın başından itibaren, ‘han’ olarak isimlendirilen ve soyları Cengiz Kağan’a dayanan hükümdarlar tarafından yönetilen, halkının büyük bir kısmı ise Türklerden oluşan ve her biri ‘hanlık’ olarak isimlendirilen devletlere ev sahipliği yaptı.


45. Soru

Özbek Hanlıkları hangi hanlıklardan oluşur?

Cevap

Halkının esas unsuru Özbeklerden oluştuğu için Özbek Hanlıkları olarak da isimlendirilen hanlıklar Batı Türkistan’da kurulmuş olup Buhara Hanlığı, Hive Hanlığı ve Hokand Hanlığı’ndan oluşmaktadır.


46. Soru

Türkistan Hanlıkları devlet yapılanması hangi hususlardan etkilenmiştir?

Cevap

Türkistan Hanlıkları birer İslam devleti olmalarının yanı sıra kökenleri Cengiz Kağan’a
dayanan bir geleneğin de devamı olduklarından bu devletlerde devlet yapılanması bu iki
husustan da etkilenmiştir.


47. Soru

Yeni Cengizliler kimlere denir?

Cevap

16. yüzyılın başından itibaren Muhammed Han Şibânî, Cengizli gelenekleri güçlendirmek için, din adamlarının da etkisini dikkate alarak yeni bir siyaset geliştirmiştir. Bu yeni anlayış çerçevesinde görev yapan hükümdarlar kaynaklarda ‘Yeni Cengizliler’ olarak isimlendirilmiştir.


48. Soru

Rus işgalinin etkileri neler olmuştur?

Cevap

Rus işgalinden sonra ise Kazak ve Hokand hanlıkları tamamen bağımsızlıklarını kaybederken Buhara ve Hive hanlıkları Rusya’nın himayesinde yaşamaya devam etmişlerdir. Buhara ve Hive hanlıkları bu dönemde Rusya ile barışı muhafaza ettikleri ve ülkedeki Rusların, özellikle de tüccarların, çıkarlarını gözettiği sürece, içişlerinde bağımsız olmuşlardır. Her ne kadar Rus liberaller ile yerel yöneticiler hanlıkların himaye edilmeyip doğrudan işgalini talep etseler de, Rus merkezî yönetimi, mali açıdan bu ağır bürokratik külfeti üstlenmek istememiştir.


49. Soru

Hanlıklarda savaş düzeni nasıldır?

Cevap

Hanlıklarda savaş düzeni ise şu şekildeydi Öncü kuvvet (manlay), sağ kanat (barangar), sol kanat (cavangar), merkez (kol) ve artçılar (çağdavul). Savaş zaferle sonuçlanırsa askerler yağmaya çıkarlardı. Eğer bir şehir fethedilmişse, yağma birkaç gün sürebilirdi. Yağmadan sonra bütün ganimet toplanır ve beşte biri hana ayrılırdı. Geriye kalan ise rütbelerine göre askerler arasında pay edilirdi.


50. Soru

Hanlıklarda ticari hayat nasıldır?

Cevap

Hanlıklar İran, Rusya, Çin ve Hindistan’ı birbirine bağlayan ticaret yolları üzerinde kurulduğundan uluslararası ticaretin getirilerinden yararlanmışlardır. Bunun yanı sıra yerel üretim de ticarete önemli katkı sağlamıştır. Hanlıkların büyük şehirlerinde haftada iki gün daha küçük şehirlerinde ise bir gün pazarlar kurulur, hem yerleşikler, hem de göçebeler ürettikleri malları buralarda satarlardı. Bunun yanı sıra köle pazarları da hanlıklarda oldukça yaygındı. Özellikle Hive şehrinde kurulan bu pazar en büyüğüydü. Burada esirler/köleler yaşlarına, cinsiyetlerine, fiziki özelliklerine göre değişen fiyatlarda alınıp satılırdı. Hanlıklarda erken dönemde genel itibariyle para basımı görülmezken ilerleyen dönemlerde para basımı yaygınlaşmıştır.


51. Soru

Hanlıklarda eğitim hangi kurumlarda nasıl yapılırdı?

Cevap

Mektep ve medrese gibi eğitim kurumları oldukça yaygındı. Mektepler daha
çok bir caminin yanında yer alan temel eğitim kurumlarıydı. Buralarda Kuran öğretiminin yanı sıra temel düzeyde matematik, edebiyat ve dil dersleri verilirdi. Hanlıklarda Müslümanların yanı sıra gayrimüslimlere ait okullar da vardı. Mesela Hokand Hanlığı’nda Yahudilere ait altı okul ve 220 öğrenci vardı. Medreseler ise bugünün üniversite düzeyindeki eğitim kurumlarıydı. Başkentlerin yanı sıra hanlıkların önemli şehirlerinde de bulunmaktaydı. Hokand şehrinde 15.000 öğrencinin eğitim gördüğü 600 mektep ve 15 medrese vardı. Yarkend Hanlığı’nda ise Sultan Abdurreşid Han döneminde Kaşgar şehrinde360 hücreli ve iki katlı Reşidiye Medresesi ve Hanlık Medresesi, Yarkend’de ise Yeşil Medrese ile Aksu ve Hoten gibi hanlığın diğer şehirlerinde de çok sayıda medrese inşa edilmiştir. Buhara Hanlığı’nda ise Abdülaziz Han Medresesi, Kukeldaş Medresesi, Nadir Divan Bey Medresesi inşa edilen medreselerden bazılarıdır.


52. Soru

Hanlıklarda başta ilahiyat alanı olmak üzere pek çok alanda bilim insanı yetişmiş, değerli eserler ortaya çıkmıştır. Bunlar nelerdir?

Cevap

Hanlar ilmi faaliyetlerin gelişmesi için büyük gayretler sarf etmişlerdir. Böylece hanlıklarda başta ilahiyat alanı olmak üzere pek çok alanda bilim insanı yetişmiş, değerli eserler ortaya çıkmıştır. Bu eserlerden bir kısmı da alanımız itibariyle tarihe hasredilmiştir. Buhara Hanlığı’nda Fazlullah Ruzbehan Huncî’nin Mihmanname-yi Buhara, Mevlana Abdullah bin Ali Belhî’nin Zübdetü’l-Âsâr, Zeynüddin Mahmud Bin Abdulcelil Vasifi’nin Bedâyiu’l-Vekayi, Hafız Taniş’in Şeref-Name-yi Şahî (Abdullah-Name), Mahmud b. Emîr Veli’nin Bahru’l-Esrar Fî Menâkibu’l-Ahyar, Hoca Muhammed Tirmizî’nin Destûru’l-Mülûk, Muhammed Yusuf Münşi’nin Tezkire-i Mukim-Hanî, Kadı Vefa’nın Tuhfetu’l-Hanî, Muhammed Yakup Buharî’nin Gülşen-i Mülûk, Mirza Muhammed Abdulazim Sami’nin Tuhfe-i Şâhi; Hive Hanlığı’nda Ötemiş Hacı’nın Tarih-i Dost Sultan, Ebu’l-Gazi Bahadır Han’ın Şecere-i Türk ve Şecere-i Terakime, Munis ve Agehi’nin Firdevsu’l-İkbal, Agehi’nin Riyazu’d-Devle, Zübdetu’t-Tevârih, Câmiu’l-Vâkiât-i Sultânî, Gülşen-i Devlet, Şâhid-i İkbal; Hokand Hanlığı’nda Abdulkerim Namanganî’nin Ömer-Name, Mirza Kalender Müşerref İsferagî’nin Şahname-yi Ömer-Hani, ayrıca Vakiat-ı Muhammed Ali Han, Müntehabu’t- Tevarih, Tarih-i Şahruhî, Yarkend Hanlığı’nda Mirza Haydar Duğlat’ın Tarih-i Reşidi, Şah Mahmud b. Mirza Fazıl Çuras’ın Tarih, Tarih-i Kaşgar ve Enîsü’t-Tâlîbîn isimli eserleri sayılabilir.


53. Soru

Hanlıklarda eyalet bürokrasisi nasıldı?

Cevap

Hanlıklarda merkezî bürokrasinin yanı sıra güçlü bir eyalet bürokrasisi de vardı. Her
bir şehir ‘hâkim’ unvanlı valiler tarafından yönetilmiştir. Mirab başta olmak üzere pek çok yerel bürokratın unvanı merkezî bürokratlarınki ile aynıydı. Köyler ise aksakallar aracılığı ile yönetilmekteydi.


54. Soru

Hanlıklarda merkezi bürakrasi nasıldır?

Cevap

Hanlıklar kalabalık bir bürokrasi ağı ile yönetilmişlerdir. Hanlıklar aynı kökten beslendikleri için bürokratların sahip oldukları unvanların isimleri çoğu zaman aynı olmuştur. Bunlardan Buhara’da atalık, Hive’de ise inak hanın danışmanı, koşbegi ordu komutanı, pervaneci hükümdarın çıkardığı ferman ve yarlıklarından sorumlu kişi, mirab su işleri bakanı, yasavul hanın emirlerini duyurma görevlisi, mirahur saray atları ve ahırı sorumlusu, bekavul sarayda hükümdarın yemek servisi ve güvenliğinden sorumlu kişi, mihmanhuday toplantıları düzenleyen kişi idi. Yarkend Hanlığı’nda ise handan sonraki en üst düzey rütbe ulusbeyi idi. Ancak ilerleyen dönemde bu makam ortadan kaldırılmıştır. Bunun yanı sıra dinî bürokrasi de hanlıklarda önemli bir yere sahipti. En yüksek dinî bürokrat şeyhülislam iken, hoca-yı kelan, halife, alem, şeyh, ahund, sudur diğer dinî bürokratlardı. Tasavvuf ehli de hanlıklarda önemli bir yere sahip olup hükümdarlardan pek çoğunun bağlı olduğu bir tarikat ve mürşidi vardı.


55. Soru

Türkistan Hanlıklarında ilk kez Cengiz Kağan soyundan olmayıp da bir hanedan
kuranlar kimlerdir? Bu girişimin sonuçları neler olmuştur?

Cevap

Türkistan Hanlıklarında ilk kez Cengiz Kağan soyundan olmayıp da bir hanedan
kuran ve ‘han’ unvanı alan kişi Mangıt Kabilesi’nin reisi Muhammed Rahim’dir. Onunla
birlikte Buhara Hanlığı’nda Mangıtlar dönemi başlamıştır. Hive Hanlığı’nda ise Kongrat
kabilesinin başkanı İltüzer İnak 1804 yılında kendisini han ilan ederek bu uygulamayı
kendi hanlığında yürürlüğe koymuştur. 1709 yılında kurulan Hokand Hanlığı’nda ise hükümdarlar kendilerini Alim Han döneminden itibaren han ilan etmişlerdir. Hanlıkların yönetimindeki bu değişim girişimi sert şekilde tepki görünce hanlık iddiasında
bulunanlardan; Buhara’daki Mangıt kabilesinin reisleri Cengiz Kağan soyuna damat
olmuşlar, Hive Hanlığı’nda Kongrat kabilesinin reisleri, Cengiz Kağan’ın eşi Börte’nin
üyesi olduğu Onggrat kabilesi ile bağlantılar kurmaya çalışmışlardır. Hokand Hanlığı’nda
ise ‘Altın Beşik Efsanesi’ ortaya atılmıştır.


56. Soru

Hanlıkların Osmanlı Devleti'ne karşı tutumları nasıl olmuştur?

Cevap

16. yüzyılın başından itibaren Türkistan sahasında birbiri ardı sıra kurulan hanlıklar Osmanlı Devleti’ne karşı her zaman hürmetkâr olmuş, 16. ve 17. yüzyıllarda Şii Safevî Devleti, müteakiben de Rusya’nın varlığı Osmanlı Devleti ile Türkistan Hanlıkları arasındaki ilişkilerin gelişiminde temel rol oynamıştır. Hem Safevî Devleti’nin hem de Rusya’nın hücumlarını durdurma adına taraflar elçi teatisinde bulunmuşlar, bu arada hediyeleşmişler ve aynı zamanda birbirlerini daha yakından tanıma fırsatı bulmuşlardır. İkili ilişkilerde bir diğer önemli husus hac meselesi olmuştur. Türkistanlı hacılar için Mekke ve Medine’ye gitmeden İstanbul’u ziyaret etmek bir genel kabul halini almıştır.


57. Soru

Hanlıklarla Osmanlılrın ilişkileri nası gelişme göstermiştir?

Cevap

Başlangıçta Osmanlı Devleti hem en eski, hem de en büyük hanlık olarak Buhara
Hanlığı’nı muhatap almış, diğerlerini göz ardı etmiştir. Ancak ilerleyen süreçte diğerleriyle de mümkün olduğunca ilişkilerini canlı tutmuştur. İlerleyen süreçte hanlıklarda hanedan değişip Cengiz Kağan soyundan olmayan hükümdarlar tahta geçtikçe hanlıklar için Osmanlı Devleti ve onun halife olan sultanı daha çok önem kazanmıştır. Halifeden alınacak bir ferman hem hanlık içindeki kabileler nezdinde, hem de diğer hanlıklara üstünlük sağlamada onların elini güçlendirebilecekti. Bunun yanı sıra hanların Osmanlı Devleti’ne tabiiyet bildirme ve kendilerini yönetmeleri için bir şehzade veya beylerbeyi istedikleri de olmuştur. İki taraf arasındaki yazışmalar incelendiğinde dikkati çeken bir diğer husus da askerî uzman, cephane ve kitap talepleridir. Türkistan Hanlıklarının hükümdarları diğer hanlıklara üstünlük sağlamak ve Rusya ile Çin ilerleyişini durdurmak adına zaman zaman Osmanlı Devleti’nden askerî uzman ve silah talebinde bulunmuş, Buhara Hanlığı hükümdarı Emîr Haydar örneğinde olduğu gibi de medreselerde okutulacak kitap kalmaması gerekçe gösterilerek Osmanlı sultanından kitap talebinde bulunulmuştur. Osmanlı Devletide her bir talebi dikkatlice inceleyip mümkün olduğunca her isteği yerine getirmeye çalışmıştır.


58. Soru

Buhara Hanlığı, Buhara Özbek Hanlığı, Mâverâünnehr Özbek Hanlığı veya Mâverâünnehr Özbekleri gibi isimlerle anılan bu siyasi yapıda birbiri ardı sıra üç hanedan işbaşına gelmiştir. Bunlar nelerdir?

Cevap

Kaynaklarda Buhara Hanlığı, Buhara Özbek Hanlığı, Mâverâünnehr Özbek Hanlığı veya Mâverâünnehr Özbekleri gibi isimlerle anılan bu siyasi yapıda birbiri ardı sıra üç hanedan işbaşına gelmiştir: Ebu’l-Hayrlılar (Şibanîler), Astrahanîler (Aştarhanîler, Tukay-Timurlular, Canıoğulları) ve Mangıtlar.


59. Soru

Ebu’l-Hayrlılar Hanedanı Dönemi (1500-1598)nde II. Abdullah Dönemini açıklayınız.

Cevap

II. Abdullah’ın (1583-1598) kontrolü ele almasıyla değişmiştir. O, 1561 yılında babası İskender’i Buhara’da tahta çıkarmasına rağmen, gerçek yönetici kendisi olmuştur. 1557’de Buhara, 1573’te Belh, 1574’te Hisar, 1578’de Semerkand, 1582’de Taşkent, 1583’te Fergana ona tabi olmuştur. Bütün bu başarılarının arkasında şahsi karizması ve kabiliyetinin yanı sıra Cuybarî Hocalarının desteği önemlidir. Yine 1583 yılında tahta çıkışında bu hocaların o dönemdeki şeyhleri Hoca Ebubekir Sa’d Cuybarî önemli bir rol oynamıştır. Han olduktan sonra da fetihlerine devam eden II. Abdullah, 1584’te Bedehşan, 1588’de Herat, 1589’da Meşhed gibi pek çok şehir ve bölgeyi fethetmiştir. Bunun yanı sıra 1583, 1593 ve 1595 yıllarında Harezm, yine 1595 yılında Yarkend Hanlığı’nı işgal etse de, bu işgaller kalıcı olmamıştır. II. Abdullah 8 Şubat 1598’de vefat etmiştir. II. Abdullah Han dönemi, Muhammed Han Şibanî’den sonra hanlığın en güçlü olduğu dönemdir. Bu husus sadece yapılan fetihlerle değil, imar ve iskân faaliyetleri ile de kendisini gösterir. Bu dönemde başta medrese ve camiler olmak üzere pek çok yapının inşa edilmesinin yanı sıra, sulama sisteminin, ticaretin ve yolların geliştirilmesi için önemli adımlar atılmıştır.


60. Soru

Türkistan Hanlıkları içinde Özbeklerin kurduğu ikinci devlet hangisidir? Nerede kurulmuştur?

Cevap

Türkistan Hanlıkları içinde Özbeklerin kurduğu ikinci devlet olan Hive Hanlığı Harezm’de
ortaya çıkmıştır. Harezm, Aral Gölü’nün hemen güneyinde, Amu-Derya (Ceyhun, Oxus)
Nehri’nin aşağı mecrası boyunca uzanan bölgenin adıdır. Etrafını çeviren Karakum ve
Kızılkum Çölleri bölgeyi dış istilalara karşı koruyan doğal bir bariyer vazifesi görmüştür.
Bu çöllerin ortasında verimli bir araziye sahip olan bölge tarihinde sadece bir kez büyük
bir imparatorluğa (Harezmşahlar İmparatorluğu, 1097-1231) merkezlik yapmış, diğer zamanlarda buranın yöneticileri daha çok Horasan ve Mâveraünnehr’den atanmıştır.


61. Soru

Hokand Hanlığı hangi yıllar arasında nerede kurulmuştur?

Cevap

Hokand Hanlığı (1709-1876) Hokand Hanlığı’nın kurulduğu coğrafya olan Fergana, bugünkü Özbekistan’ın güneydoğu ucunda, Kazakistan, Tacikistan ve Kırgızistan’ın birbirine yaklaştığı yerdedir. Bölgenin kuzeyinde Kurama dağları, doğusunda Fergana dağları, güneyinde Alay dağları, batısında ise Mâverâünnehr bölgesi uzanır. Bir yandan İpek Yolu’nun Doğu Türkistan’dan sonra dünyaya açılan kapısı olmasından, bir yandan Müslüman Türkistan Hanlıkları, Hıristiyan Rusya İmparatorluğu ile Budist Çin’in Mançu İmparatorluğu’ndan oluşan medeniyetlerin kesiştiği bir noktada yer almasından, bir yandan da verimli arazilere sahip olmasından dolayı çok eski zamanlardan beri stratejik önemini korumuş ve bir yaşam merkezi olmuştur.


62. Soru

Aktaban Şubırındı (Büyük Felaket) olarak adlandırılan olay nedir?

Cevap

Rus işgal sürecine geçmeden Kazak Hanlığı’nı ve halkını etkileyen başka bir husustan
söz etmek gerekir. 16. yüzyılın ortalarından itibaren Kazak hanlarının akınlar düzenlediği Kalmuklarla (Oyratlar) Tevke Han zamanında önemli savaşlar yapılmıştır. 1718 yılında Tevke Han’ın ölümü ile 1722 yılı sonunda Çin imparatoru Kansi’nin ölümü Kalmukları harekete geçirmiştir. O güne kadar aralarında büyük mücadeleler olan Çinliler ile barış anlaşması yapan Kalmuklar, bütün güçlerini Kazaklara yönelterek 1723 yılının Şubat- Mart aylarında hücuma geçmişler ve onlara ağır zayiat verdirmişlerdir.Kalmuklar saldırıya geçerek Yedisu ve Irtış bölgesindeki Kazak toprakları ile Sır-Derya vadisindeki şehirleri yağmalamışlardır. Büyük Orda ve Orta Orda Kazakları Semerkand, Hocend ve Taşkent bölgesine kaçarken, Küçük Orda Kazakları da Buhara ve Hive’ye gitmişlerdir. Kazaklara insan, mal ve toprak kayıpları yaşatan bu son Moğol istilası kayıtlara Aktaban Şubırındı (Büyük Felaket) olarak geçmiş ve bu hadise çok uzun süre Kazakların hafızasında yer etmiştir. Bu hadise Kazak Hanlığı’nın cüzlere ayrılmasını kesinleştirdiği gibi başka bir önemli gelişmenin de temelini oluşturmuştur: Kazak topraklarının Ruslar tarafından işgali.


63. Soru

Yarkend Hanlığı (1514-1696)nda hocalar mücadelesi nasıl olmuştur?

Cevap

Abdullah Han (1636-1667) hanlığın son muktedir hükümdarı olsa da, o tahta çıkışını
Karadağlı Hocalar Cemaati’nin desteğine büyük oranda borçlu olduğu için bu
cemaat onun devrinde daha da güçlenmiştir. Bunun yanı sıra, 17. yüzyılın başından
itibaren Hoca Muhammed İshak Veli’nin ağabeyi Hoca Muhammed Emin (İşan-ı Kelan)
soyundan olan Muhammed Yusuf Hoca hanlığa gelerek o da çalışmalara başlamış
ve kısa sürede onun da mürit kitlesi önemli bir yekûna ulaşmıştır. Bu cemaat ise Akdağlı Hocalar Cemaati olarak anılmıştır. Ne var ki, kısa süre içinde Akdağlı Hocalar ile Karadağlı Hocalar Cemaati arasındaki rekabet hanlık otoritesini sarsan bir düzeye ulaşmıştır. Tahta çıkan hanlardan biri bir cemaatin üyesi iken diğeri diğer cemaatin müridi olmuştur. Kendi tarafında yer almayan han iktidara çıktığında o cemaat üyeleri ağır takibat ve zulme uğramıştır. İki cemaat arasındaki bu anlaşmazlık hanlığı büyük zarara uğratmıştır. Bunun yanı sıra, hanlıktaki kabilelerin de birbirleriyle rekabeti ve iktidara yakın olma mücadeleleri ile bir yandan Kırgızların bir yandan da Cungarların hanlığa yönelik seferleri, hanlığın gücünü günden güne tüketmiştir.


Yukarı Git

Sosyal Medya'da Paylaş

Facebook Twitter Google Pinterest Whatsapp Email